Bijgewerkt op 20 oktober 2026
Een bestaand utiliteitsgebouw met een verwarmings- of airconditioningsinstallatie van meer dan 290 kW moet sinds 1 januari 2026 een gebouwautomatiserings- en controlesysteem (GACS) hebben. Dat staat in artikel 3.145 en 3.146 van het Besluit bouwwerken leefomgeving. Vanaf 1 januari 2030 daalt de grens naar 70 kW. De eigenaar is verantwoordelijk, de gemeente houdt toezicht.
Dit artikel is bedoeld voor eigenaren en beheerders van kantoren, scholen, sporthallen, zorggebouwen en gemeentelijk vastgoed. Alle regels komen van RVO, het Informatiepunt Leefomgeving (IPLO) en Volkshuisvesting Nederland.
Wat is een GACS?
Een GACS is een gebouwbeheersysteem dat de klimaat- en energie-installaties in een gebouw automatisch uitleest en bestuurt. Het meet het energiegebruik, signaleert verspilling en stuurt verwarming, koeling en ventilatie bij. Het mag één pakket van één leverancier zijn of een combinatie van merken. Een bestaand gebouwbeheersysteem of energiemanagementsysteem kan onderdeel zijn van een GACS, maar voldoet volgens IPLO vaak maar deels aan de eisen.
Valt uw gebouw onder de GACS-plicht?
Uw gebouw valt onder de plicht als het aan alle drie de voorwaarden voldoet:
- het is een utiliteitsgebouw dat voor personen wordt verwarmd of gekoeld, zoals een kantoor, sporthal of ziekenhuis;
- het heeft geen woonfunctie, ook niet gedeeltelijk;
- de verwarmingsinstallatie of de airconditioning, eventueel gecombineerd met ventilatie, heeft een nominaal vermogen van meer dan 290 kW.
Verwarmings- en koelvermogen tellen volgens IPLO niet bij elkaar op. Werken meerdere toestellen in cascade, dan telt u hun vermogens wel samen. RVO formuleert het iets anders: daar telt u het vermogen op van alle systemen die ruimten verwarmen of koelen waar mensen verblijven, en is het hoogste totaal bepalend. Twijfelt u bij uw gebouw, vraag dan het bevoegd gezag welke rekenregel zij hanteren. Voor warmtepompen geldt het nominale vermogen volgens EN 14511-4:2013. Ruimten die alleen vorstvrij worden gehouden of kouder zijn dan 15 °C tellen niet mee, net als technische ruimten waar meestal niemand werkt. IPLO geeft als voorbeeld twee systemen van elk 250 kW: dat gebouw valt nu niet onder de plicht, maar vanaf 2030 wel.
Aan welke eisen moet het systeem voldoen?
De eisen zijn uitgewerkt in de Omgevingsregeling, artikel 5.32c tot en met 5.32e, met de norm NEN-EN-ISO 52120-1. Die norm deelt elke functie in van klasse A, zeer efficiënt, tot klasse D, inefficiënt.
| Gebouw | Installatiefuncties | Energieanalyse (functie 7.4) |
|---|---|---|
| Bestaand utiliteitsgebouw | Minimaal klasse C | Minimaal klasse B |
| Nieuwbouw, vergunning na 29 mei 2026 | Minimaal klasse B | Minimaal klasse A |
Daarnaast moet het systeem het energiegebruik continu meten en analyseren, een verslechtering van de prestaties signaleren, communiceren met de technische bouwsystemen en het binnenmilieu monitoren, zoals temperatuur en luchtkwaliteit. De plicht gaat over de functies die aanwezig zijn, niet over hoe u ze gebruikt. Er zijn enkele uitzonderingen: zonwering die niet automatisch te bedienen is mag op klasse D blijven, en functies die om veiligheid of gezondheid altijd beschikbaar moeten zijn, zoals in operatiekamers en laboratoria, hoeven niet aan klasse C te voldoen.
Wie is verantwoordelijk en wie controleert?
De eigenaar van het gebouw is verantwoordelijk, ook als het gebouw verhuurd is. Het bevoegd gezag spreekt eerst de eigenaar aan en kan in het huurcontract nagaan wie eigenaar is van de klimaatinstallatie. Bevoegd gezag is het college van burgemeester en wethouders, vaak uitgevoerd door de omgevingsdienst. De gemeente kan een last onder dwangsom, een last onder bestuursdwang of een bestuurlijke boete opleggen.
RVO beschrijft hoe de toets werkt: iemand met voldoende technische kennis, of een externe specialist, beoordeelt het systeem met de checklist technische eisen GACS en legt de uitkomst vast in een rapport. Voldoet het systeem nog niet, dan stelt u een verbeterplan op.
Wat verandert er in 2030?
Door de herziene Europese richtlijn energieprestatie van gebouwen (EPBD IV) gaat de grens op 1 januari 2030 omlaag van 290 kW naar 70 kW. Volgens Volkshuisvesting Nederland vallen daarmee ook middelgrote utiliteitsgebouwen onder de plicht, en komen er eisen voor het monitoren en regelen van het binnenmilieu en het automatisch regelen van verlichting. RVO en IPLO werken die eisen nog uit in handreikingen. Wie de komende jaren een klimaatinstallatie vervangt, doet er goed aan nu al te kiezen voor regeltechniek die aan de nieuwe eisen kan voldoen.
Wat betekent dit voor gemeenten en maatschappelijk vastgoed?
Een gemeente heeft een dubbele rol: als eigenaar van gemeentehuizen, sporthallen en zwembaden moet zij zelf voldoen, en als bevoegd gezag houdt zij toezicht op andere eigenaren. Voor schoolbesturen, sportaccommodaties en zorginstellingen is GACS vooral een planningsvraag. De investering hoort in het meerjarenonderhoudsplan, naast de vervanging van ketels, luchtbehandeling en regeltechniek. Een EBS, het energiebewakingssysteem uit de Erkende Maatregelenlijst voor de energiebesparingsplicht, vervangt een GACS niet. Een GACS kan de functies van een EBS wel overnemen.
Werkt u met een gebouwbeheersysteem van een fabrikant als Priva?
Dan hoeft u dat systeem niet te vervangen. Het gaat om de functies, niet om het merk. Fabrikanten van gebouwbeheersystemen, zoals Priva, publiceren zelf informatie en stappenplannen over de GACS-plicht, bijvoorbeeld voor kantoren en scholen. Een systeem van een fabrikant kan een GACS vormen of er onderdeel van zijn, maar of het aan de eisen voldoet, hangt af van de functies die in uw installatie zijn geactiveerd en gekoppeld. Laat dat per gebouw toetsen met de RVO-checklist. Een onafhankelijke toets naast de leverancier voorkomt dat u alleen hoort wat het eigen systeem kan.
Hoe pakt u de GACS-plicht aan?
- Bepaal het vermogen. Zoek per gebouw het nominale vermogen van verwarming en koeling op, uit de installatiegegevens of de typeplaatjes.
- Laat het bestaande systeem toetsen. Vraag uw installateur of een GACS-adviseur het systeem te beoordelen met de RVO-checklist.
- Maak een verbeterplan. Leg vast welke functies ontbreken, wat het kost en wanneer u het oplost.
- Neem het op in uw MJOP. Koppel de investering aan het vervangingsmoment van de installatie, zodat u niet twee keer investeert.
- Kijk ook naar 2030. Heeft u gebouwen tussen 70 en 290 kW, zet die nu al op de lijst.
Wat kan Encert voor u doen?
Encert levert en installeert geen gebouwautomatisering. Wij helpen wel met de stappen eromheen, als onafhankelijk BRL9500-gecertificeerd bureau:
- een MJOP met NEN 2767 conditiemeting, waarin u per component de levensduur en het vervangingsmoment plant: vanaf 3.950 euro exclusief btw voor 16 jaar;
- een verduurzamingsadvies voor uw bedrijfspand, met maatregelen, investering en terugverdientijd: van 950 euro tot 2.250 euro exclusief btw tot 1.000 m², of 700 euro tot 1.650 euro exclusief btw samen met een energielabel;
- een energielabel voor uw bedrijfspand: van 450 euro tot 850 euro exclusief btw tot 1.000 m², daarboven op offerte.
Veelgestelde vragen over de GACS-verplichting
Geldt de GACS-plicht ook voor een school of sporthal?
Ja, als het gebouw voor personen wordt verwarmd of gekoeld, geen woonfunctie heeft en de verwarming of airconditioning meer dan 290 kW is. Vanaf 1 januari 2030 geldt dat al boven 70 kW.
Ik heb al een gebouwbeheersysteem. Voldoe ik dan?
Niet vanzelf. Een gebouwbeheersysteem, energiemanagementsysteem of EBS kan onderdeel zijn van een GACS, maar voldoet vaak maar deels. Laat het systeem toetsen met de checklist van RVO.
Mijn gebouw heeft ook woningen. Geldt de plicht dan?
Nee, gebouwen met een woonfunctie, ook gedeeltelijk, vallen er nu buiten. IPLO meldt wel dat het ministerie onderzoekt of die uitzondering verandert.
Wie betaalt bij een verhuurd pand?
De wet legt de plicht bij de eigenaar. Wie de kosten draagt, hangt af van het huurcontract en van wie eigenaar is van de klimaatinstallatie.
Uw volgende stap
Wilt u weten welke van uw gebouwen nu of in 2030 onder de plicht vallen, en hoe u de investering inplant? Vraag via het aanvraagformulier een offerte aan voor een MJOP of verduurzamingsadvies. U krijgt binnen 1 werkdag een reactie.
Bronnen
- RVO, Gebouwautomatiserings- en controlesysteem (GACS), gecontroleerd op 19 oktober 2026 door RVO en door ons geraadpleegd op 20 oktober 2026: rvo.nl
- IPLO, GACS-verplichting voor bestaande bouw, gewijzigd 4 september 2026: iplo.nl
- Volkshuisvesting Nederland, Technische bouwsystemen en gebouwautomatiseringssystemen (GACS), 10 juni 2026: volkshuisvestingnederland.nl
- Besluit bouwwerken leefomgeving, paragraaf 3.7.12: wetten.overheid.nl
- Priva, GACS stappenplan en GACS-verplichting voor kantoorgebouwen en scholen (fabrikantinformatie, geraadpleegd 20 oktober 2026): priva.com
Inhoud gecontroleerd en actueel in 2026.